วิธีจัดซื้อจัดจ้าง 3 แบบ: ประกาศเชิญชวนทั่วไป คัดเลือก เฉพาะเจาะจง ต่างกันอย่างไร

พ.ร.บ.การจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 มาตรา 55 แบ่งวิธีซื้อหรือจ้างไว้ 3 วิธี คือ ประกาศเชิญชวนทั่วไป คัดเลือก และเฉพาะเจาะจง แต่ละวิธีเปิดโอกาสให้ผู้ขายต่างกันมาก การรู้ว่าหน่วยงานใช้วิธีไหน จึงบอกได้ว่าต้องเข้าถึงงานนั้นอย่างไร

ตัวเลขปีงบ 2569 จากรายงานสรุปของ GovRadar คัดเลือกและเฉพาะเจาะจงรวมงานจ้างที่ปรึกษาและงานออกแบบที่ใช้วิธีเดียวกัน

หลักคือต้องใช้ประกาศเชิญชวนทั่วไปก่อน

มาตรา 56 กำหนดให้หน่วยงานของรัฐเลือกใช้วิธีประกาศเชิญชวนทั่วไปก่อน เว้นแต่เข้ากรณีที่กฎหมายให้ใช้วิธีคัดเลือกหรือเฉพาะเจาะจงได้ หน่วยงานของรัฐในต่างประเทศ หรือที่มีกิจกรรมในต่างประเทศ ใช้วิธีคัดเลือกหรือเฉพาะเจาะจงได้โดยไม่ต้องใช้ประกาศเชิญชวนทั่วไปก่อน

1. วิธีประกาศเชิญชวนทั่วไป

ระเบียบกระทรวงการคลังฯ ข้อ 29 แบ่งวิธีนี้ออกเป็น 3 แบบ

• ตลาดอิเล็กทรอนิกส์ (e-market) ใช้กับพัสดุที่ไม่ซับซ้อนหรือเป็นสินค้าและบริการมาตรฐานที่อยู่ในระบบข้อมูลสินค้า (e-catalog) วงเงินเกิน 500,000 บาทถึง 5 ล้านบาท เสนอราคาด้วยใบเสนอราคา เกิน 5 ล้านบาท เสนอราคาด้วยการประมูลอิเล็กทรอนิกส์ (ข้อ 30)
• ประกวดราคาอิเล็กทรอนิกส์ (e-bidding) วงเงินเกิน 500,000 บาท และสินค้าหรืองานบริการนั้นไม่ได้อยู่ใน e-catalog (ข้อ 31) อ่านขั้นตอน e-bidding
• สอบราคา วงเงินเกิน 500,000 บาทถึง 5 ล้านบาท ใช้ได้เฉพาะเมื่อหน่วยงานอยู่ในพื้นที่ที่สัญญาณอินเทอร์เน็ตมีข้อจำกัด จนใช้ e-market หรือ e-bidding ไม่ได้ (ข้อ 32)

ถ้าสินค้าของคุณอยู่ใน e-catalog งานจะออกมาเป็น e-market ถ้าไม่อยู่จะเป็น e-bidding รายการใน e-catalog เปลี่ยนได้ตามหนังสือเวียนของกรมบัญชีกลาง

2. วิธีคัดเลือก

หน่วยงานเชิญเฉพาะผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตรงตามเงื่อนไข ไม่น้อยกว่า 3 ราย เว้นแต่งานนั้นมีผู้มีคุณสมบัติน้อยกว่า 3 ราย (มาตรา 55(2)) ใช้ได้ในกรณีตามมาตรา 56(1) เช่น

• ใช้วิธีประกาศเชิญชวนทั่วไปแล้ว แต่ไม่มีผู้ยื่น หรือข้อเสนอไม่ได้รับการคัดเลือก
• พัสดุมีคุณลักษณะพิเศษหรือซับซ้อน หรือต้องใช้ผู้มีฝีมือหรือความชำนาญสูงเป็นพิเศษ ซึ่งมีจำนวนจำกัด
• จำเป็นเร่งด่วนจากเหตุที่คาดหมายไม่ได้ ถ้าใช้ประกาศเชิญชวนทั่วไปจะไม่ทันใช้
• ลักษณะการใช้งานหรือข้อจำกัดทางเทคนิคทำให้ต้องระบุยี่ห้อ
• ต้องซื้อโดยตรงจากต่างประเทศ หรือผ่านองค์การระหว่างประเทศ
• พัสดุที่ใช้ในราชการลับ หรือเกี่ยวกับความมั่นคงของประเทศ
• งานจ้างซ่อมที่ต้องถอดตรวจก่อนจึงจะประมาณค่าซ่อมได้

3. วิธีเฉพาะเจาะจง

หน่วยงานเชิญผู้ประกอบการรายใดรายหนึ่งให้ยื่นข้อเสนอหรือมาเจรจาต่อรองราคา รวมถึงการซื้อหรือจ้างโดยตรงในวงเงินเล็กน้อย (มาตรา 55(3)) ใช้ได้ในกรณีตามมาตรา 56(2) เช่น

• สินค้าหรือบริการทั่วไปที่วงเงินครั้งหนึ่งไม่เกินวงเงินตามกฎกระทรวง ซึ่งกำหนดไว้ที่ ไม่เกิน 500,000 บาท
• ใช้ประกาศเชิญชวนทั่วไปและคัดเลือกแล้ว แต่ไม่มีผู้ยื่นหรือข้อเสนอไม่ได้รับการคัดเลือก
• มีผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติโดยตรงหรือตัวแทนจำหน่ายโดยชอบด้วยกฎหมายเพียงรายเดียวในประเทศไทย และไม่มีพัสดุอื่นทดแทนได้
• จำเป็นต้องใช้โดยฉุกเฉินจากอุบัติภัย ภัยธรรมชาติ หรือโรคติดต่ออันตราย
• พัสดุที่ต้องซื้อเพิ่มเพื่อให้ของที่ซื้อไว้แล้วสมบูรณ์หรือต่อเนื่อง โดยมูลค่าส่วนเพิ่มต้องไม่สูงกว่าพัสดุเดิม
• ที่ดินหรือสิ่งปลูกสร้างที่ต้องซื้อเฉพาะแห่ง

ตั้งแต่ 1 ต.ค. 2569 คัดเลือกและเฉพาะเจาะจงทำผ่าน e-GP

หนังสือคณะกรรมการวินิจฉัยฯ ที่ กค (กวจ) 0405.4/ว 714 ลงวันที่ 16 ก.ย. 2569 ให้หน่วยงานของรัฐทุกแห่งดำเนินการวิธีคัดเลือกและวิธีเฉพาะเจาะจงผ่านระบบ e-GP ตั้งแต่การเชิญชวน การยื่นข้อเสนอ จนถึงการพิจารณาผล รวมถึงการเจรจาต่อรองราคาในวิธีเฉพาะเจาะจง งานที่เชิญชวนไปก่อน 1 ต.ค. 2569 ให้ทำตามขั้นตอนเดิม

มีข้อยกเว้น เช่น วิธีเฉพาะเจาะจงวงเงินไม่เกิน 500,000 บาทตามมาตรา 56(2)(ข) การซื้อที่ดินหรือสิ่งปลูกสร้าง ผู้ยื่นที่เป็นนิติบุคคลต่างประเทศซึ่งไม่มีตัวแทนในไทย และวิธีคัดเลือกสำหรับพัสดุที่ใช้ในราชการลับ งานคัดเลือกและงานเฉพาะเจาะจงส่วนใหญ่ที่เกิน 500,000 บาทจึงต้องผ่าน e-GP ผู้ขายที่รับงานแบบนี้ควรลงทะเบียนผู้ค้าในระบบ e-GPไว้ด้วย

บทความนี้สรุปเพื่อความเข้าใจ ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย ระเบียบและหนังสือเวียนเปลี่ยนได้ ก่อนยื่นเสนอราคาให้ตรวจเอกสารประกวดราคาของโครงการนั้นและประกาศล่าสุดของกรมบัญชีกลาง